logo

Nowe substancje psychoaktywne (dopalacze) ? chemicy kontra prawnicy (cz. 3)

Definicja nowej substancji psychoaktywnej (NPS ? new psychactive substances)

Nowe substancje psychoaktywne (NPS) to nowe środki odurzające i substancje psychotropowe, w postaci czystej lub w preparatach, które nie są zdefiniowane konwencjami ONZ, ale mogą mieć taki sam wpływ na zdrowie publiczne jak substancje wymienione w tych konwencjach[1].

Efekt oddziaływania NPS na organizm[2] często jest zbliżony do działania kontrolowanych substancji psychoaktywnych i może objawiać się pobudzeniem, depresją, halucynacjami, zaburzeniami funkcji motorycznych, zachowania czy też nastroju.

NSP najczęściej bywają zbliżone budową chemiczną do kontrolowanych prawem narkotyków, choć zdarzają się przypadki substancji o podobnym działaniu i zupełnie innej budowie chemicznej. Problematyka nowych substancji psychoaktywnych jest zagadnieniem interdyscyplinarnym i wielopłaszczyznowym, dlatego też istnieje wiele definicji NPS.

 

Definicja prawna

Substancje takie jak heroina, kokaina, marihuana, ich pochodne oraz prekursory, wraz z szeregiem amfetamin, barbituranów, benzodiazepin oraz innych środków o działaniu odurzającym podlegają kontroli na podstawie Konwencji ONZ [3] z 1961 r. oraz 1971 r. ( wraz z protokołem dodatkowym z 1972r.) [4] Wszelkie substancje psychoaktywne, które nie są ujęte w wykazach i które nie podlegają kontroli tak jak w/w substancje określa się, jako ?nowe substancje psychoaktywne? bez względu na to, od kiedy są znane lub stosowane. Wynika to z faktu, iż pojawiają się sie one po raz pierwszy na nielegalnym rynku i są używane, jako substytuty kontrolowanych narkotyków. Przyjęcie określenia NPS (new psychoactive substances) na poziomie legislacji międzynarodowej umożliwiło ujednolicenie używanej przez prawników, naukowców i badaczy nomenklatury. W polskim porządku prawnym funkcjonuje określenie ? ?środki zastępcze?[5] i obejmuje ono wszelkie substancje pochodzenia roślinnego czy też syntetycznego w każdym stanie fizycznym, jak też produkty, rośliny, grzyby i ich części zawierające taką substancję, używane zamiast środka odurzającego lub substancji psychotropowej albo w takim samym celu. Po przeprowadzeniu badaniach laboratoryjnych i potwierdzeniu psychoaktywnego negatywnego oddziaływania na organizm, substancje aktywne zawarte w ?środkach zastępczych? umieszczane są na listach substancji kontrolowanych. Listy takie stanową załączniki do Ustawy o Przeciwdziałaniu Narkomanii, zaś substancja aktywna w momencie umieszczenia na liście substancji kontrolowanych przestaje być środkiem zastępczym, a staje odpowiednio środkiem odurzającym lub substancją psychotropową.[6] Od tego też momentu jej posiadanie, rozprowadzanie i produkowanie jest zagrożone sankcjami karnymi.

Tego typu ?imienne dopisywanie? kolejnych substancji do listy środków odurzających i psychotropowych nie jest jedynym rozwiązaniem prawnym, które umożliwia kontrolę nad nowymi substancjami psychoaktywnymi. W Europie stosuję się również inne definicje prawne NPS, są to definicje generyczne i analogowe.

W podejściu generycznym definiuje się precyzyjnie rodzinę związków chemicznych, poprzez określenie możliwych podstawników w określonym związku podstawowym. Tego typu definicję stosuje się między innymi w Irlandii i Wielkiej Brytanii.

W podejściu analogowym nowe substancje psychoaktywne definiowane są na podstawie podobieństwa własności psychoaktywnych z uwzględnieniem struktury analizowanych związków chemicznych. Definicja ta jest bardziej ogólna od definicji generycznej. W praktyce stosowana jest na Łotwie i w Bułgarii.

 

Definicja toksykologiczna

NPS są związkami chemicznymi pochodzenia roślinnego lub syntetycznego charakteryzującymi się oddziaływaniem psychoaktywnym na OUN co może objawiać się w zależności od substancji: pobudzeniem, stymulacją, rozluźnieniem, depresją, halucynacjami, zaburzeniami funkcji motorycznych, zaburzeniami funkcji poznawczych, zmianami zachowania i nastroju. NPS oddziaływają na ośrodkowy układ nerwowy w sposób podobny do efektu oddziaływania substancji kontrolowanych ? środków odurzających i substancji psychotropowych. Należy założyć, że termin ?substancje psychoaktywne? ma zastosowanie wyłącznie wtedy, gdy efektów doświadczają ludzie. Jeżeli chodzi o oddziaływanie NPS na organizm, ich interakcje, toksyczność i potencjał uzależniający zazwyczaj brak jest informacji lub też istniejąca wiedza jest bardzo ograniczona. Dużym utrudnieniem jest brak badań klinicznych, poza nielicznymi badaniami eksperymentalnymi. Niewiele też jest opisanych i udokumentowanych przypadków zatruć. Źródłem pewnej wartości mogą być zamieszczane w Internecie relacje osób eksperymentujących z NPS; osoby te często opisują w nich swoje osobiste odczucia i doświadczenia. Szczególne zagrożenie dla zdrowia i życia użytkowników stanowią produkty zawierające NPS. Sprzedawane są one pod różnymi nazwami jako środki o  różnorodnym przeznaczeniu: sole do kąpieli, produkty kolekcjonerskie itp. Często występują one w postaci mieszanek różnych substancji: jako mieszaniny kilku nowych substancji psychoaktywnych, mieszaniny z kontrolowanymi narkotykami tj. amfetamina czy kokaina, czy też, jako mieszanki substancji syntetycznych ze składnikami pochodzenia roślinnego. Działanie takich mieszanek produktów jest szczególnie trudne do przewidzenia.

[1] Wspólna definicja ONZ i Komisji Europejskiej

[2] Szczególnie ośrodkowy układ nerwowy (OUN)

[3]  Jednolita Konwencja NZ o środkach odurzających z 1961r.

[4] Protokół NZ zmieniający Jednolitą Konwencję o środkach odurzających

[5] Ustawa o Przeciwdziałaniu Narkomanii z 2005r.  art.3 pkt.27

[6] Przypisanie substancji do poszczególnych list odbywa się w oparciu badania laboratoryjne oraz określenie potencjału uzależniającego.

Zapisz się